આંકડા ગુજરાતીમાં, અને લાખ-કરોડનો હિસાબ
NAATI ની CCL ભાષા-નીતિ ગુજરાતી માટે ચોખ્ખું લખે છે કે અંગ્રેજીમાં million માં અપાયેલી રકમ ગુજરાતીમાં લાખ કે કરોડમાં ફેરવવી પડે, અને ઊલટી દિશામાં પણ. એ જ કલમ ગુજરાતીમાં બોલતી વખતે અંગ્રેજી કે હિન્દી અંક વાપરવાને દંડનીય ગણે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહીને રોજ અંગ્રેજીમાં ગણવાની ટેવ પડી જાય છે, અને એ ટેવ ટેસ્ટમાં સીધી નડે છે. 1.2 million એટલે બાર લાખ. ભાડું, પ્રીમિયમ અને દવાની માત્રા બોલીને ફેરવવાનો મહાવરો રોજ કરો.
‘you’ માટે તમે, અને આખા ડાયલોગમાં એક જ સ્તર
અંગ્રેજીનું સપાટ ‘you’ ગુજરાતીમાં પસંદગી માગે છે. ડોક્ટર, Centrelink નો અધિકારી, મકાનમાલિક કે વકીલ, બધા માટે ‘તમે’ અને માનાર્થે બહુવચન ક્રિયાપદ સલામત ડિફોલ્ટ છે: ‘તમારે ફોર્મ ભરવાનું રહેશે’. વચ્ચે ‘તું’ પર સરકી જવાય તો સંવાદનું સ્તર બદલાઈ જાય છે, અને દબાણ હેઠળ એ સહેલાઈથી થાય છે. ‘આપ’ ની જરૂર નથી; એ સરકારી નોટિસ જેવું લાગે છે. આ અમારી ભાષાકીય સલાહ છે; NAATI ની નીતિમાં રજિસ્ટર વિશે ગુજરાતી માટે અલગ કલમ નથી.
જ્યાં રોજિંદો ગુજરાતી શબ્દ છે ત્યાં ગુજરાતી
એ જ ભાષા-નીતિ ગુજરાતી માટે કહે છે કે અંગ્રેજી શબ્દોનો મર્યાદિત ઉપયોગ ત્યાં યોગ્ય ગણાય છે જ્યાં એ ભાષાની રૂઢિનો ભાગ હોય, ખાસ કરીને વૈજ્ઞાનિક, તબીબી અને ટેકનિકલ વિષયોમાં. પણ જ્યાં રોજ વપરાતો ગુજરાતી શબ્દ હાજર છે ત્યાં એની જ પસંદગી અપેક્ષિત છે, અને NAATI નું પોતાનું ઉદાહરણ છે ‘job’ સામે ‘નોકરી’ કે ‘કામ’. રોજિંદી ગુજરાતી અંગ્રેજીથી ભરેલી છે, એટલે આ ટેવ સૌથી મોંઘી પડે છે: ‘symptoms’ માટે ‘લક્ષણો’, ‘rent’ માટે ‘ભાડું’, ‘appointment’ માટે ‘મુલાકાત’ કે ‘સમય’. બીજી બાજુ Centrelink, Medicare કે GP જેવાં ઓસ્ટ્રેલિયન નામ અંગ્રેજીમાં જ સ્વાભાવિક લાગે છે, અને એમનું ગુજરાતી ઘડવા બેસવાની જરૂર નથી.
ક્રિયાપદ છેલ્લે આવે છે, અને ‘નહીં’ પણ
ગુજરાતીમાં મુખ્ય ક્રિયાપદ અને નકાર વાક્યના છેડે બેસે છે, જ્યારે અંગ્રેજીમાં ક્રિયાપદ વચ્ચે આવી જાય છે. 35 શબ્દ સુધીના સેગમેન્ટમાં આખું વાક્ય માથામાં પકડી રાખીને ફરી ગોઠવવું પડે છે: ‘if… then’ ને ‘જો… તો’, અને ‘the letter which you received’ ને ‘તમને મળેલો પત્ર’. અંગ્રેજી તરફ જતી વખતે ઊલટી તકલીફ છે, કારણ કે ગુજરાતી વાક્યમાં કર્તા ઘણી વાર ગાયબ હોય છે (‘કાલે આવ્યો હતો’) અને અંગ્રેજીમાં ‘he’ કે ‘I’ મૂક્યા વગર વાક્ય પૂરું થતું નથી. નોંધમાં શરત અને નકાર માટે પોતાનું ચિહ્ન નક્કી કરી લો. આ અમારી ભાષાકીય સલાહ છે, NAATI નો નિયમ નથી.
ઘરની બોલી ચાલશે, પણ સમજાય એવી હોવી જોઈએ
NAATI ની એ જ નીતિ ગુજરાતી માટે લખે છે કે ગુજરાતના જુદા જુદા પ્રદેશની બોલી બોલવા બદલ ઉમેદવારને દંડ થતો નથી, શરત એટલી કે જે બોલાય તે ‘ગુજરાતમાં રહેતી સામાન્ય ગુજરાતી વ્યક્તિ’ સમજી શકે. એટલે સુરતી, કાઠિયાવાડી કે ચરોતરી લહેકો પોતે જોખમ નથી. જોખમ એ છે કે દબાણમાં એવો પ્રાદેશિક શબ્દ સરકી આવે જે અમદાવાદ કે વડોદરાનો શ્રોતા ન પકડે. કચ્છી ઘરમાંથી આવતા હો તો શિષ્ટ ગુજરાતીનો મહાવરો અલગથી કરવો પડશે, કારણ કે કચ્છી જુદી ભાષા છે.